2025 yılında Afganistan’da yaklaşık 28 milyon kişinin yoksulluk içinde yaşadığı tahmin ediliyor. Bu durum, kitlesel geri dönüşler, artan kuraklık ve daralan uluslararası yardımlarla daha da ağırlaşmış durumda.
Afganistan arka arkaya ikinci yıl ekonomik büyüme kaydetmiş olsa da, gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH) 2025’te bir önceki yılın yüzde 2,3’ünden yüzde 1,9’a geriledi. Ancak nüfus artışı yüzde 6,5 oranında gerçekleşerek kişi başına düşen reel GSYİH’nin yaklaşık yüzde 2,1 oranında düşmesine yol açtı.
‘Artan Baskı Altındaki Ülke’
BM Kalkınma Programı (UNDP) tarafından yayımlanan Afganistan Sosyoekonomik Değerlendirmesi raporuna göre, geçinme gücü altında yaşayan Afganların oranı büyük ölçüde değişmemiş; ancak 2025 yılında 2,9 milyon Afgan’ın geri dönüşünün ardından 1,4 milyon kişi daha zor durumda kaldı.
Milyonlarca aile su, gıda, sağlık hizmeti, barınma, ısınma ve giyim gibi temel ihtiyaçlara erişmekte zorlanmaya devam ediyor. Hanehalklarının yüzde 80’inden fazlası borç içindeyse, neredeyse üçte biri günlük hayatta ayakta kalabilmek için olumsuz başa çıkma stratejilerine başvuruyor.
UNDP Asya ve Pasifik Bölge Direktörü Kanni Wignaraja, “Afganistan’ın sosyoekonomik gerçekliğine ilişkin bu yılın raporu, artan baskı altındaki bir ülkeyi gözler önüne seriyor” ifadesini kullandı.
Geri dönüşlerin boyutu baskıyı daha da artırdı. 2023’ten bu yana yaklaşık 5 milyon Afgan ülkesine geri döndü; birçoğu, ciddi ekonomik zorluklarla karşı karşıya olan topluluklara ulaştı.
UNDP’ye göre, son dönemde geri dönenlerin yüzde 92’si hayatta kalmalarını sağlayacak teminatları güvence altına alamadıklarını bildirken, bu oran ulusal düzeyde yüzde 74 düzeyinde seyrediyor. En fazla geri dönüşçüyü barındıran illerde ise halkın yalnızca yüzde 3’ü resmi istihdam sahibiyken, yüzde 78’i günlük düzenli olmayan iş gücüne güvenmek zorunda kalıyor.
İklim Şokları ve Kadınlara Yönelik Kısıtlamalar
Rapor, geçen yıl ülkenin yüzde 64’ünü etkileyen kuraklıkla birlikte kötüleşen iklim koşullarını da öne çıkarıyor. Yeterli içme suyuna erişim 2024’te yüzde 59’dan yüzde 44’e düşerek ciddi biçimde geriledi.
Aynı zamanda kadınlar ve kız çocukları üzerindeki devam eden kısıtlamalar, Afganistan ekonomisini ve iş gücünü daha da zayıflatıyor.
2021’den beri Talibanın fiili yönetimindeki makamın yayımladığı yaklaşık 100 kararnamenin yürürlükte kalmaya devam ettiği, bunların kadınların istihdam, eğitim ve hareket özgürlüğüne erişimini sınırladığı belirtiliyor.
Afganistan’ın ticaret açığı, artan ithalat ve durgun ihracatın etkisiyle 2025 yılında 11,3 milyar dolar gibi bir rekor seviyeye yükselerek nominal GSYİH’nin yaklaşık yüzde 60’ına denk geldi.
Yardım Kesileri İnsani Baskıları Artırıyor
Azalan uluslararası yardımlar krizi daha da karmaşık hale getiriyor. 2025’te Afganistan’a yapılan toplam uluslararası yardım, ihtiyaçların artmaya devam ettiği bir dönemde yüzde 16,5 oranında düştü.
Fon eksiklikleri nedeniyle 440’dan fazla klinik hizmetlerini kapatmak veya kısmak zorunda kaldı. Sağlık hizmetlerine erişemeyen nüfus oranı 2024’te yüzde 16 iken 2025’te yüzde 23’e çıktı.
UNDP Afganistan Temsilcisi Stephen Rodriques, “Afganistan genelinde toplulukların kısa vadeli yardımdan daha fazlasına ihtiyacı var. İlerleme yoluna ihtiyaçları var” ifadesini kullandı.
Rodriques, “İstihdam, hizmetler ve yerel pazarlara yapılan yatırımlar hanehalkı ekonomilerini güçlendirmeye yardımcı olacak ve insanların hayatlarını yeniden inşa etmeleri, geleceklerinin kontrolünü tekrar ellerine almaları için gerekli olacak” sözlerini ekledi.
