İnsanlığın geleceği, hızla değişen ve büyük tehditlerle karşı karşıya olan okyanusun korunmasına bağlı. Okyanus, uzun süredir caskı altında ve yalnızca kendi sağlığını değil, insanlığın geleceğini de ciddi biçimde tehdit eden çok sayıda sorunla mücadele ediyor.
86 ülkeden yaklaşık 550 uzman, okyanusun karşılaştığı zorlukları detaylandıran 1600 sayfalık bir değerlendirmeyi beş yılın ardından tamamladı. Bu bilimsel rehber, gezegeni korumak ve sürdürülebilir kılmak için insanlığın ihtiyaç duyduğu bilgiyi aktarıyor.
Adı Dünya Okyanusu Değerlendirmesi ve işte bu 1600 sayfanın ortaya çıkardıkları.
Okyanus herkesi, her yerde etkiliyor
- Okyanus, kıyı bölgelerinde yaşamayanların bile günlük yaşamını şekillendiriyor.
- Gezegenin fazla ısınının büyük bölümünü ve zararlı sera gazlarını emerek iklimi dengeleyiyor. Soğutma etkisi olmasa, gıda sistemlerini ve tedarik zincirlerini, sigorta piyasalarını tehdit eden daha aşırı hava olayları beklenirdi.
- Kaynak olarak hizmet veriyor. İklim etkileri veya yasa dışı avcılık nedeniyle balık stokları çökse veya tedarik zincirleri kısa devre yapsa, yalnızca deniz ürünlerinin değil, küresel ticaret ve kıyı ekonomilerine dayanan birçok gıdanın fiyatı artar.
- Zihinsel ve fiziksel sağlık faydaları, ilaçlar ve solunabilir oksijenin önemli bir bölümünü sağlıyor.
- Okyanus, küresel turizm, ticaret ve trilyonlarca dolarlık istihdamı destekliyor.
Okyanus yoğun bir baskı altında
İnsanlar deniz ekosistemlerini yeniden ekillendiriyor. Küresel nüfus 2024 yılında 2 milyara ulaştı ve bu nüfusun yüzde 37’si 100 km kıyı eridi içinde yaşıyor.
Bu durum kaçınılmaz biçimde insan ve ekonomik faaliyetlerini savunmasız kıyı bölgelerinde yoğunlaştırdı; doğal kaynakların çıkarılmasını, altyapı genişlemesini, atık boşaltımını ve habitat bozulmasını artırdı.
Aynı zamanda açık deniz gelişimi de yoğunlaşıyor; rüzgar çiftlikleri, derin su altyapısı, genişleyen deniz dibi kabloları ve boru hatları kıyıdan daha uzak alanlardaki habitatları değiştiriyor.
İklim değişikliği koşulları dönüştürüyor
Okyanusun ısınması ve deniz seviyesinin yükselmesine ilişkin veriler çarpıcı.
- Buzulların erimesi ve sıcaklığa bağlı su genişlemesi nedeniyle deniz seviyesi yükselme hızı, 2015 öncesi yılda 1,9 mm’den 2023 yılında yılda 4,3 mm’ye yükseldi.
- Kuzey Kutbu sıcaklıkları küresel ortalamanın dört katı hızla artıyor.
- Oksijen seviyesinin çok düşük olduğu ve çoğu deniz yaşamının hayatta kalamadığı hipoksik (ölü) bölgeler artık 4,5 milyon km² alanı kaplıyor.
- 1955’ten bu yana okyanus sıcaklıklarındaki toplam artışın yüzde 16’sı 2018 sonrasında gerçekleşti.
Antarctic cormorant.
Biyolojik çeşitlilik neredeyse tüm deniz habitatlarında azalıyor
Deniz yaşamı ciddi bir baskı altında ve 1970’lerden bu yana Karayip mercan resiflerinde yaklaşık yüzde 80’lik bir düşüş yaşandı. Isınma sanayi öncesi seviyelerin üzerinde 1,5°C’yi aşarsa, dünya mercan resiflerinin yüzde dokuzu kaybolabilir.
Mangrov ve deniz çayırları gibi kritik kıyı ekosistemleri daralmaya devam ediyor.
Planktonlardan deniz memelilerine kadar türler sıcaklık artışıyla Kuzey ve Güney kutuplarına doğru kayarken, yerli olmayan türler değişen çevre koşullarında daha kolay yayılıyor.
Kirlilik yaygın ve artıyor
Deniz kirliliği yoğunlaşıyor.
Her yıl 52 milyon ton plastik atık okyanuslara giriyor ve 4.000’den fazla deniz türünü etkilediği bilinen tahmini 24 trilyon mikroplastik parçacığına katkıda bulunuyor.
Kimyasal kirlilik de artıyor; deniz sularında 4.000’den fazla farmasötik ve kişisel bakım bileşiği tespit edildi.
İyi haber u: Cıva gibi bazı eski kirleticiler birkaç bölgede azaldı.
Okyanus gıda sistemleri tehdit altında
Deniz ürünleri gıda sistemleri, insanların küresel olarak tükettiği hayvansal proteinin yüzde 20’sini karşılayan hayati bir besin ve geçim kaynağı.
A shoal of Striped Mackerel feed on ocean plastic.
Deniz su ürüretimi genişlemeye devam ediyor ve 90 milyar dolarlık küresel bir sektör haline geldi. Ayrıca 121 milyon kişi deniz rekreasyonel avcılığına katılarak yerel ekonomilere ve refaha katkıda bulunuyor.
Ancak bu sistemlerin istikrarı giderek riske giriyor:
- 2021 yılında balık stoklarının yüzde 37’si aşırı avlanıyordu.
- Yasa dışı, raporlanmamış ve düzenlenmemiş avcılık yılda tahmini 8-14 milyon ton balık alarak 9-17 milyar dolar kazanç sağlıyor.
- Hastalık salgınları, kirlilik ve iklim stresi, deniz su ürüretimi ve balıkçılığın uzun vadeli sürdürülebilirliğini zorlamaya devam ediyor.
Okyanus ekonomisi büyük ancak henüz sürdürülebilir değil
Okyanus ekonomisi yılda 1,5 trilyon dolar olarak değerlendiriliyor ve 2030 yılına kadar 3 trilyon doları aşması bekleniyor.
Kıyı ve deniz turizmi 174 milyon istihdamı destekliyor.
Sea level rise is threatening the tourism industry in places like St Lucia in the Caribbean.
Açık deniz petrol ve gaz üretiminin yanı sıra dünya ticaretinin yüzde 80’ini taşıyan ve küresel sera gazı emisyonlarına katkıda bulunan denizciliğin süren etkilerini ve sürdürülebilirliğini anlamak için çaba gösteriliyor.
Yönetişim ve bilgi
Okyanus yönetişimi konusunda uluslararası işbirliği ivme kazanıyor ancak okyanus korumasıyla ilgili 57 küresel anlaşma parçalı bir yaklaşım ortaya koyuyor.
Sürdürülebilir bir okyanus ekonomisi, eşitliği ve yerli toplulukların bilgi ve uygulamalarının öne çıkiriyor. Bunlar olmadan okyanus sağlığının, toplum refahının ve sürdürülebilir ve adil kalkınmanın sağlanması daha zor olacak.
Okyanus bilgisinde büyük boşluklar sürüyor; 2025 itibarıyla deniz dibi yalnızca yüzde 27’si haritalanmış olup derin deniz ekosistemleri, biyolojik süreçler ve birikimli etkiler yetersiz anlaşılmaktadır.
Çözümler mevcut
Artan baskılara rağmen doğa temelli yaklaşımlar, emisyon azaltımı ve genişletilmiş deniz koruma alanları gibi çözümler mevcut.
Ancak okyanus ekosistemlerinin tamamen bile restore edilmesi, küresel iklim azaltma hedeflerinin yaklaşık yüzde ikisine katkıda bulunabilecek; bu da sistemin değişiminin gerekliliğini vurguluyor.
Önümüzdeki dönem belirleyici: Hızlı ve koordineli küresel eylem olmazsa, okyanus sağlığı azalmaya devam edecek; iklim istikrarını, biyolojik çeşitlilik direncini, gıda güvenliğini, geçim kaynaklarını ve milyarların refahını tehdit edecek.
